Het beloningssysteem is een methode waar alle ouders waarschijnlijk wel eens van gehoord hebben. Het wordt vaak aangeraden om nieuw gedrag bij kinderen aan te leren of ongewenst gedrag af te leren. Ondanks dat de meningen over het gebruik van deze aanpak verschillen, kan het voor gezinnen met jonge kinderen goed werken om tijdelijk een beloningssysteem te gebruiken. In dit artikel geven we uitleg en tips over hoe een beloningssysteem werkt en wanneer je het kunt toepassen.

Wat is een beloningssysteem?
Een beloningssysteem is een schema of overzicht op papier waarop je (tijdelijk) samen met je kind bijhoudt hoe het zich gedraagt. De keren dat je kind het afgesproken gewenste gedrag laat zien krijgt hij of zij een sticker. Als er voldoende stickers zijn behaald krijgt het kind een beloning. Er zijn beloningssystemen voor elke dag, voor meerdere momenten op een dag of per week. Afhankelijk van het gedrag dat je wil aanleren kun je kiezen voor de frequentie waarop het kind een sticker kan verdienen.

Waarom werkt het?
Zowel kinderen als volwassenen vinden het fijn om gewaardeerd te worden of een compliment te krijgen. Positieve aandacht en lof zijn zeer effectieve beloningen voor goed gedrag. Ze versterken ter plekke het gewenste gedrag en helpen een kind om het verband te kunnen leggen tussen wat je zegt en wat zij zojuist deden.  Gedrag dat helemaal geen aandacht krijgt, heeft minder kans op herhaling. Dat geldt zowel voor gewenst als ongewenst gedrag. Wanneer je als ouder waardering toont voor de dingen die je kind goed doet is de kans groter dat je kind zich vaker zo zal gedragen.  Om bepaald gedrag te stimuleren kun je het beste een compliment of beloning geven met uitleg erbij. Een beloningssysteem kan het leerproces een extra stimulans geven. Hierdoor kun je met een beloningssysteem gewenst gedrag stimuleren, nieuw gedrag aanleren en ongewenst gedrag afleren.  Het gebruik van een beloningssysteem werkt vaak goed bij kinderen in de leeftijdsfase tussen de 3 en ongeveer 10 jaar. In deze fase zijn kinderen gevoeliger voor beloningen en kan het goed helpen dat je het gewenste gedrag visueel maakt door het ophangen van een beloningssysteem.

Het gebruik van een beloningssysteem werkt vaak goed bij kinderen in de leeftijdsfase tussen de 3 en ongeveer 10 jaar. In deze fase zijn kinderen gevoeliger voor beloningen en kan het goed helpen dat je het gewenste gedrag visueel maakt door het ophangen van een beloningssysteem.

Welk gedrag kun je er mee stimuleren?
Beloningssystemen werken niet voor alle situaties. Het is bijvoorbeeld niet geschikt om algemeen goed gedrag te stimuleren. Beloningssystemen kun je het beste gebruiken om een specifiek doel of specifieke gedraging te stimuleren. Hierbij is het belangrijk dat het kind er qua ontwikkeling aan toe is om de volgende stap te zetten en dat het doel haalbaar is.

Voorbeelden van situaties waarin je een beloningssysteem kunt gebruiken zijn:

–          Bij zindelijkheidstraining/naar de wc gaan
–          Zelfstandig aankleden
–          Eten
–          Aan tafel blijven zitten
–          Kamer opruimen
–          In eigen bed slapen
–          Bij het uitvoeren van klusjes

Hoe werkt het beloningssysteem?

  1. Spreek af welk specifiek gedrag je wilt stimuleren. Gebruik een duidelijke en positieve omschrijving van het gedrag en bespreek dit met je kind. Bijvoorbeeld: ‘Stop je speelgoed in de kast’ is duidelijker dan ‘Maak je kamer netjes’.
  2. Maak het beloningssysteem. Je kunt zelf een beloningssysteem maken op een stuk papier of karton maar er zijn ook veel voorbeeld beloningskaarten op internet waar je uit kan kiezen. Oudere kinderen vinden het soms leuk om er zelf een te maken of tekenen. Belangrijk is dat het schema duidelijk is en voor iedere dag het juiste aantal vakjes heeft. Hoe vaak moet het gewenste gedrag per dag voorkomen? Schrijf ook duidelijk op de kaart om welk gedrag het gaat. Bepaal welke stickers, stempel of andere manier van afvinken je gaat gebruiken en bewaar deze bij het beloningssysteem.
  3. Hang het beloningssysteem op een plek waar je kind het kan zien. Bespreek samen wat een goede plek is om het schema op te hangen. Sommige kinderen hebben er voorkeur voor dat het niet voor iedereen zichtbaar is en bijvoorbeeld op hun eigen kamer hangt dan op de koelkast.
  4. Bepaal het aantal stickers of andere markeringen dat je kind nodig heeft om de beloning te verdienen. Zorg dat dit duidelijk terug te zien is op het beloningsschema. In het begin is het aan te raden om na 3 of 4 stickers al een beloning te geven om het kind te laten wennen aan het systeem. Gaat het een langere tijd goed kun je de beloningen wat langer uitstellen.
  5. Leg aan je kind uit wat de bedoeling is en hoe het systeem werkt. Zorg dat hij/zij goed begrijpt dat het verdienen van een sticker ook al iets is om trots op te zijn. Ga na de uitleg of bij de ingang van het systeem na of je kind inderdaad begrijpt welk gedrag je graag wil zien en wanneer hij/zij een beloning krijgt.
  6. Wees positief en consequent. Laat elke keer dat je kind een sticker heeft verdiend merken dat je trots en tevreden bent. Geef een compliment en leg uit waarom hij/zij de sticker krijgt. Probeer ook positief te blijven wanneer je kind geen sticker heeft verdiend. Geef geen staf door stickers te verwijderen en blijf er niet te lang bij stil staan. Probeer je kind zo veel mogelijk op een positieve manier aan te moedigen het gewenste gedrag te laten zien. Wanneer het aantal stickers dat nodig is voor de beloning behaald is geef je de beloning. Wacht hier niet te lang mee omdat het dan voor kinderen niet altijd meer een logisch gevolg is. Dezelfde dag of het weekend is vaak het best om de beloning te geven.
  7. Onthoud dat een beloningssysteem een tijdelijke methode is. Gebruik het niet langer dan twee of drie weken achter elkaar. Dan motiveert het je kind niet meer voldoende. Bouw het gebruik van de kaart ook langzaam af en stop er niet direct mee.

Tips voor beloningen
Beloningen hoeven niet direct cadeautjes te zijn. Immateriële beloningen kunnen voor kinderen ook erg leuk zijn.  Denk dan bijvoorbeeld aan: Eten van lievelingsgerecht, extra verhaaltje voorlezen, iets langer mogen opblijven, samen een spel of wat anders leuks doen, iets lekkers bakken. Kinderen weten zelf ook vaak goed voor welke beloning zij hun best willen doen. Het is leuk om het kind zelf te laten kiezen  uit een paar opties waar je het als ouder mee eens bent.

Om een idee te geven hoe een beloningssysteem er uit ziet. Hebben wij er twee ontwikkelt:
beloningskaart1 beloningskaart2